Opis projektu

Matematyka jest niezbędna dla społeczeństwa, jednak poziom umiejętności uczniów w Europie spada. Lęk przed matematyką dotyczy 30% uczniów i 10% nauczycieli – szczególnie kobiet – negatywnie wpływając na wyniki w nauce oraz wybory zawodowe. Nasz projekt wspiera instytucje szkolnictwa wyższego (HEIs), integrując ukierunkowane zasoby z programami kształcenia nauczycieli. To działanie podniesie jakość edukacji matematycznej i pomoże zapobiegać lękowi przed matematyką – problemowi często pomijanemu, a jednocześnie kluczowemu w procesie przygotowania nauczycieli.

Międzynarodowo uznani europejscy eksperci w dziedzinie lęku przed matematyką i edukacji dostarczą HEIs wielojęzyczne, bezpłatne i przyjazne użytkownikowi zasoby, w tym: (1) narzędzia do pomiaru lęku przed matematyką, (2) interwencje poznawczo-behawioralne, które pomogą przyszłym nauczycielom radzić sobie z własnym lękiem przed matematyką, (3) program psychoedukacyjny do pracy nad lękiem przed matematyką w klasie, oraz (4) otwarty kurs online (MOOC), opublikowany w Copernicus College, jako uporządkowany zasób edukacyjny dla HEIs do włączenia do programów nauczania.

Projekt ma na celu wypełnienie istotnej luki w programach kształcenia nauczycieli poprzez zwiększanie świadomości lęku przed matematyką i dostarczanie praktycznych interwencji. Wzmocnienie programów kształcenia nauczycieli w HEIs zapewni, że nowi pedagodzy będą potrafili wcześnie rozpoznawać i przeciwdziałać temu zjawisku. Włączenie tych zasobów do programów HEIs zwiększy pewność siebie nauczycieli, stworzy pozytywne środowisko uczenia się i w efekcie poprawi kompetencje matematyczne w całej Europie.

Projekt realizowany jest przez międzynarodowe konsorcjum następujących uczelni: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie (Polska; instytucja wiodąca), Uniwersytet w Padwie (Włochy), Uniwersytet Thomas More w Antwerpii (Belgia) oraz KU Leuven (Belgia).

Opis projektu

Umiejętności matematyczne należą do kluczowych kompetencji, które odgrywają istotną rolę zarówno
w życiu jednostek, wspierając ich dobrostan i rozwój zawodowy, jak i w ogólnym postępie społecznym.
Wiele osób mierzy się jednak z trudnościami w ich przyswajaniu, w szczególności osoby z dyskalkulią
rozwojową – zaburzeniem uczenia się, charakteryzującym się trudnościami w wykonywaniu podstawowych
obliczeń i przeprowadzaniu rozumowania matematycznego. Badania sugerują, że zdolności matematyczne
opierają się zarówno na specyficznych procesach związanych z umysłowym przetwarzaniem wielkości
matematycznych, jak i na bardziej ogólnych funkcjach poznawczych, takich jak pamięć czy uwaga. Choć
dotychczas wykazano, że pamięć, szczególnie pamięć robocza i przywoływanie faktów arytmetycznych
(np. sumy liczb 3+4), odgrywa kluczową rolę w matematyce, bardziej szczegółowe procesy zachodzące
w pamięci długotrwałej pozostają niewystarczająco zbadane w kontekście zdolności matematycznych.

Celem tego projektu jest pogłębienie wiedzy na temat mechanizmów pamięci leżących u podstaw
umiejętności matematycznych i związanych z powstawaniem trudności w uczeniu się matematyki.
Wykorzystując teorię rozmytego śladu (eng. Fuzzy-Trace Theory), która rozróżnia dwa rodzaje pamięci
— pamięć formy (verbatim, obejmującą precyzyjne szczegóły, np. dokładne liczby) i pamięć treści (gist,
dotyczącą przybliżonej intuicji, np. ogólnego wyczucia wielkości liczby) — badania mają na celu sprawdzić,
w jaki sposób specyficzne procesy pamięciowe są powiązane z kompetencjami matematycznymi.
Zaplanowane eksperymenty skupią się zarówno na zbadaniu trudności związanych z zapamiętywaniem liczb,
jak i na strategiach, które pomagają je przezwyciężyć, ze szczególnym uwzględnieniem osób z dyskalkulią
rozwojową.

Badania zostaną przeprowadzone w trzech etapach. Pierwszy etap obejmie badania z udziałem młodych
dorosłych o typowym rozwoju, natomiast drugi będzie dotyczył osób z dyskalkulią oraz grupy kontrolnej.
W ramach projektu zostaną przebadane różne aspekty pamięci, w tym pamięć długotrwała liczebności
w formach symbolicznych (np. cyfry) i niesymbolicznych (np. zbiory obiektów), pamięć robocza
w kontekście reprezentacji liczbowych oraz zdolność do przywoływania faktów arytmetycznych z pamięci.
Do zbadania pamięci numerycznej wykorzystane zostaną nowe lub znacząco zmodyfikowane zadania oparte
na teorii rozmytego śladu. Do oceny umiejętności matematycznych, takich jak przetwarzanie wielkości
liczbowych, sprawność w wykonywaniu działań arytmetycznych, rozumowanie matematyczne
i przetwarzanie przestrzenne, zastosowane zostaną metody szeroko przyjęte w dziedzinie badań
na zdolnościami matematycznymi. W trzecim etapie projektu do analizy zebranych danych wykorzystane
zostaną metody uczenia maszynowego, w celu określenia czy możliwe jest wykrycie dyskalkulii
na podstawie określonych wzorców w wykonaniu zadań pamięciowych.

Projekt ma potencjał, by znacząco poszerzyć wiedzę na temat mechanizmów poznawczych leżących
u podstaw indywidualnych różnic w umiejętnościach matematycznych, szczególnie u osób z trudnościami
matematycznymi. Może również stanowić podstawę do opracowania przyszłych interwencji wspierających
osoby z dyskalkulią rozwojową. Ponadto, wprowadzając teorię rozmytego śladu do badań nad poznaniem
matematycznym, projekt przyczyni się do połączeniach ważnych koncepcji z psychologii poznawczej.

Opis projektu

Poziom kompetencji matematycznych stanowi jeden z kluczowych komponentów dobrostanu jednostek i całych społeczeństwa (o czym świadczy pozytywna korelacja umiejętności matematycznych w społeczeństwie z wartością PKB). Współczesne wysiłki wielu psychologów, kognitywistów i specjalistów z zakresu edukacji matematycznej zmierzają do zrozumienia zarówno mechanizmów poznania matematycznego wspólnych dla wszystkich osób, jak i czynników stojących za różnicami indywidualnymi w zakresie kompetencji matematycznych. W literaturze przedmiotu panuje bowiem konsensus, że bez osiągnięcia tego zrozumienia nie uda się wypracować skuteczniejszych niż dotąd sposobów nauczania matematyki na różnych szczeblach edukacji.
 
Zgodnie z obecnym ujęciem teoretycznym, elementarne rozumienie liczb stanowi rusztowanie dla arytmetyki, która jest z kolei uznawana za dalszą podstawę bardziej zaawansowanych umiejętności matematycznych. Główną ideą jest to, że zaawansowane poznanie matematyczne nie może rozwinąć się prawidłowo, jeśli elementarne umysłowe reprezentacje liczb, zarówno niesymboliczne jak i symboliczne, nie zostaną poprawnie skonstruowane w toku ontogenezy. W większości wcześniejszych badań, związek między osiągnięciami matematycznymi a wykonaniem typowych zadań eksperymentalnych testowano u osób charakteryzujących się typowymi umiejętnościami matematycznymi lub w populacjach z problemami w zakresie uczenia się matematyki, np. uczniów z dyskalkulią rozwojową. Odpowiedź na pytania skąd w ogóle biorą się kompetencje matematyczne, i jak można je efektywnie wspomagać, wymaga jednak zrozumienia struktury umysłu osób, które opanowały matematykę w stopniu szczególnie zaawansowanym. 
 
Wcześniejsze badania przeprowadzone z udziałem profesjonalnych matematyków ujawniły, że cechują się oni lepszymi zdolnościami arytmetycznymi niż grupa kontrolna (Dowker i in., 1996, Math Cogn), co idzie w parze z wysoką inteligencją (Cipora et al., 2016; Psychol. Res.). Wysoka inteligencja nie tłumaczy jednak wszystkiego (Maier et al., 2021, J. Expertise). Chociaż matematycy mogą lepiej wykorzystywać przestrzenne reprezentacje liczb, gdy jest to istotne dla wykonania zadania (Sella et al., 2016, JEP: LMC), nie wykazują kierunkowego wariantu asocjacji przestrzenno-numerycznych (tzw. efekt SNARC; Cipora et al., 2016, Psychol. Res). To ostatnie sugeruje, że matematycy są wyposażeni w bardziej abstrakcyjne oraz przestrzennie bardziej elastyczne reprezentacje liczb. Różnice między matematykami i grupami kontrolnymi występują również w pomiarach mózgowo-strukturalnych i funkcjonalnych (Sella & Cohen Kadosh, 2018, MBE; Popescu et al., 2019, Cortex).  Z drugiej strony, badania tego typu są rzadkie, zazwyczaj przeprowadzane na nielicznych grupach matematyków i z wykorzystaniem ograniczonej liczby zadań, dotyczących dość wąskich wycinków kompetencji matematycznych, a nawet pojedynczych precesów poznawczych.
 
Proponowany projekt ma na celu zbadanie elementarnego przetwarzania poznawczego liczb oraz asocjacji przestrzenno-numerycznych u profesjonalnych matematyków, tj. doktorantów matematyki i naukowców po doktoracie, oraz ściśle dopasowanej grupy kontrolnej na znacznie większą niż dotąd skalę. W projekcie wykorzystane zostaną miary samoopisowe, behawioralne oraz neuronaukowe. Cele szczegółowe projektu obejmują:
 
-zbadanie procesów poznawczych, uznawanych w literaturze za rusztowanie dla rozwoju zaawansowanych umiejętności matematycznych, przy użyciu rozbudowanej baterii zadań behawioralnych; zjawiska te obejmują analogowe przetwarzanie wielkości liczbowych (symbolicznych i niesymbolicznych) oraz różne typy asocjacji przetrzenno-numerycznych, które wcześniej nie były badane u matematyków lub były badane tylko na małych próbach i w pojedynczych zadaniach;
-zbadanie indywidualnego rozpowszechniania efektów, uznawanych za kluczowe przejawy elementarnego przetwarzania numerycznego i asocjacji przestrzenno-numerycznych za pomocą metod tzw. bootstrappingu;
-zbadanie struktury i łączności mózgu matematycznego na większą niż dotychczas skalę oraz zbadanie po raz pierwszy jego funkcjonowania w zakresie przetwarzania liczb wielocyfrowych.
 
Unikalność proponowanego projektu polega m.in. na tym, że planowane jest przetestowanie tej samej, stosunkowo dużej próby zawodowych matematyków (N = 70)  i porównanie jej z grupą kontrolną (N = 70) w najszerszym dotąd spektrum zadań w kolejnych sesjach. Grupa kontrolna będzie starannie dopasowana nie tylko pod względem wieku, płci poziomu akademickiego, ale także pod względem ogólnych zdolności poznawczych (będzie to możliwe dzięki wstępnemu przesiewowi ponad dwukrotnie większej grupy niematematyków).
 
Badania przewidziane w niniejszym projekcie umożliwią lepsze zrozumienie rusztowania dla zaawansowanej matematyki w zakresie elementarnego poznania liczbowego i asocjacji przestrzenno-numerycznych. To z kolei dostarczy wiedzy niezbędnej dla opracowywania treningów i interwencji edukacyjnych, zmierzających do poprawy kompetencji matematycznych. Jeśli chodzi o cele szczegółowe, projekt obejmuje zbadanie przetwarzania liczb wielocyfrowych, których mechanizmy mózgowo-funkcjonalne nie zostały dotąd w pełni odkryte. Co więcej, projekt przyczyni się do lepszego zrozumienia różnic pod wzgłędem struktury i konseksyjności mózgu matematycznego. Oprócz analiz na poziomie grupowym, projekt dostarczy również brakujących dowodów, dotyczących indywidualnego występowania zjawisk poznawczych, których powszechność zakładały klasyczne teorie. Prócz warstwy psychologiczno-kognitywistycznej i potencjału edukacyjnego, wyniki badań empirycznych będą przedmiotem namysłu filozoficznego, co również stanowi o wyjątkowości projektu w skali światowej.

Opis projektu

Celem niniejszego projektu jest zaproponowanie nowej, ujednoliconej charakterystyki samorozumienia, która będzie mogła posłużyć nam do wyjaśnienia roli, jaką samorozumienie odgrywa w naszym dobrostanie i zdrowiu psychicznym. Aby ten cel mógł zostać zrealizowany, konieczne jest zintegrowanie tematów należących do przynajmniej trzech dziedzin filozofii: filozofii umysłu, epistemologii oraz filozofii psychiatrii. Bardzo trudno byłoby jednak odpowiedzieć na pytanie, czym samorozumienie jest i jaką funkcję pełni „w ogólności”. Dlatego też kluczowym zabiegiem metodologicznym będzie przyjrzenie się, czym samorozumienie jest i jaką funkcję pełni w psychoterapii — procesie odzyskiwania zdrowia i równowagi psychicznej — i wyciągnięcie z tego wniosków na temat roli samorozumienia w ogóle.

Pierwsza część badań będzie poświęcona naturze samorozumienia. Przeanalizowane zostaną główne filozoficzne i psychoterapeutyczne koncepcje, a w końcu naszkicowana nowa koncepcja samorozumienia. W koncepcji tej samorozumienie zostanie scharakteryzowane jako rodzaj rozumienia „przedmiotowego”, czyli rozumienia, które można mieć na temat danej dziedziny przedmiotowej dzięki posiadaniu pewnych informacji na jej temat i uchwytywaniu relacji zachodzących między nimi. W przypadku samorozumienia dziedziną przedmiotową jestem „ja sam”, a posiadane przeze mnie informacje dotyczą moich stanów mentalnych, doznań sensorycznych, zachowań oraz życiowych wydarzeń. Samorozumienie to zostanie ponadto scharakteryzowane jako posiadające cztery wymiary: bogactwo (ile mam o sobie informacji?), prawdziwość (czy informacje te są prawdziwe?), spójność (czy informacje te tworzą spójną całość), oraz elastyczność (czy jestem w stanie przebudowywać moje samorozumienie, kiedy uzyskuję o sobie nowe informacje?).

W drugiej części badań przyjrzymy się nabywaniu samorozumienia w procesie terapeutycznym. W szczególności, zbadane zostaną możliwe napięcia między prawdziwością lub bogactwem samorozumienia, a jego praktyczną przydatnością oraz zagrożenia stojące na drodze do nabycia samorozumienia takie jak nadużywanie przez terapeutę swojego autorytetu.

W ostatniej części sformułowana dotychczasteoria samorozumienia zostanie przetestowana i udoskonalona poprzez użycie jej do analizy trzech bardziej szczegółowych zagadnień: roli, jaką samorozumienie (tudzież jego brak) pełni w konkretnych chorobach psychicznych i ich leczeniu, roli samorozumienia w rozwiązywaniu niejasności podziału między „mną samym” a moją „chorobą” (np. gdy dana osoba nie wie, czy za przyczynę danego zachowania uznać siebie samego, czy chorobę, na którą cierpi), oraz roli samorozumienia w nowych metodach terapeutycznych takich jak terapia oparta na wykorzystaniu sztucznej inteligencji i psychoterapia wspomagana substancjami psychodelicznymi.

Opis projektu

Głównym celem projektu jest stworzenie rozbudowanej teorii wyobraźni prawniczej. Projekt ma charakter interdyscyplinarny: łączy perspektywy prawa, filozofii i nauk kognitywnych.

1. W pierwszym kroku podjęta zostanie próba wykazania, że wyobraźnię prawniczą można uznać za proces symulacji mentalnej. Pozwoli to na wykorzystanie koncepcji stworzonych w psychologii i neurobiologii do lepszego zrozumienia, jak prawnicy korzystają z wyobraźni.
2. W drugim kroku analizowane będą funkcje wyobraźni prawniczej. Założyć można, że istnieją trzy takie funkcje: heurystyczna (wyobraźnia pomaga rozwiązywać problem prawne, dając nam dostęp do nieświadomej wiedzy), dydaktyczna (wyobraźnia pozwala kształcić intuicje), oraz hermeneutyczna (wyobraźnia jest kluczowa w procesie rozumienia tekstu prawnego).
3. Trzeci i ostatni krok badań poświęcony będzie rozważeniu konsekwencji – zarówno w teorii, jak i praktyce prawniczej – które niesie ze sobą uznanie centralnej roli wyobraźni w poznaniu prawniczym. W szczególności, liczyć można na owe impulsy w odniesieniu do sposobów rozwiązywania problemów prawnych, wykładni prawa oraz edukacji prawniczej.

Projekt daje nadzieję przywrócenia wyobraźni jej centralnego miejsca w myśleniu prawniczym. Powinien pomóc prawnikom zrozumieć, że wyobraźnia nie jest ich wrogiem, ale sprzymierzeńcem, który może zostać wykorzystany po to, by lepiej myśleć o problemach prawnych. Harwardzki profesor prawa, Thomas Reid Powell, miał powiedzieć: „Jeśli myślisz, że potrafisz myśleć o rzeczy nierozerwalnie związanej z inną rzeczą, nie myśląc o tej drugiej rzeczy, to masz umysł prawniczy.” Ambicją projektu jest wykazać, że Powell nie miał racji.

Opis projektu

Biorąc pod uwagę, że ludzie dzielą z innymi naczelnymi dużą część materiału genetycznego, nie dziwi, że
dzielą z nimi też pewne struktury i funkcje mózgu, a także złożone zdolności poznawcze – w tym zdolność
do użycia narzędzi. Jednakże, pomimo istniejących poznawczych podobieństw między człowiekiem i
szympansem, dzieli nas przepaść pod względem złożoności wytworów. Prowadzi to do pytania o źródła
ludzkiego umysłu. Próbując udzielić odpowiedzi na to pytanie, kognitywiści tradycyjnie ograniczali się do
wewnętrznego systemu obliczeniowego człowieka. Prowadzone w ostatnich dekadach badania coraz silniej
wskazują jednak, że artefakty stworzone przez człowieka mogły stopniowo wpływać na nasze zdolności
poznawcze w sprzężeniu zwrotnym. W takim scenariuszu, nawet dość proste narzędzie mogło rozwijać
naszą inteligencję, stając się „rusztowaniem”, po którym człowiek wspiął się na poziom nieznany innym
naczelnym. Takie podejście zakłada, że wiele wytworów człowieka ma specjalny status.

Zdaniem Dona Normana (1991), jednego z pionierów kognitywistyki, a zarazem badań nad projektowaniem,
niektóre artefakty można określić mianem „poznawczych”, ponieważ spełniają one funkcję reprezentacyjną i
istotnie wpływają na ludzkie zdolności poznawcze. W naszym życiu codziennym polegamy na wielu takich
artefaktach poznawczych: od kalendarzy, przez mapy i diagramy, po wykresy i symbole matematyczne.
Wszystkie te artefakty poszerzają nasze poznanie i, co ważne, pozwalają na podział poznawczych zadań
pomiędzy wieloma osobami. W literaturze kognitywistycznej i filozoficznej zwraca się uwagę na to, że
artefakt pomaga rozwiązywać problemy, ale i wspomaga funkcje poznawcze w skalach czasowych
dłuższych niż tylko „tu i teraz”. Przykładowo, psychologia rozwojowa wskazuje, iż gdy dziecko uczy się
korzystać z liczebników, następuje przejście od wrodzonej zdolności do przetwarzania wielkości do trwałej
wiedzy o abstrakcyjnych liczbach. Przedstawiciele badań nad historią poznawczą wskazują natomiast, że
rozpowszechnienie matematycznych symboli umożliwiło powstanie nowych dziedzin matematyki. Wreszcie,
archeolodzy poznawczy przekonują, że korzystanie z kamiennych narzędzi w prehistorii człowieka dało
niezbędny impuls do szybkiego rozwoju mózgu, a co za tym idzie przyczyniło się do ewolucji ludzkiego
poznania.

Mimo, że duża ilość artefaktów poznawczych została już przestudiowana przez reprezentantów różnych
subdyscyplin kognitywistyki, brakuje wciąż podejścia integracyjnego dla badań nad poznaniem opartym o
artefakty w różnych skalach czasowych – począwszy od „tu i teraz”, przez skalę rozwoju indywidualnego, aż
po skalę historyczną oraz ewolucyjną. Niniejszy projekt ma na celu opracowanie takiego podejścia
integracyjnego. Uważamy, że takie przedsięwzięcie jest możliwe dzięki rozwojowi narzędzi pojęciowych w
obrębie kognitywistyki i filozofii. Projekt opierał się będzie o liczne studia przypadków przy zastosowaniu
koncepcji określanej jako „nowy mechanicyzm”. W szczególności, wykorzystamy koncepcję mechanizmów
reprezentacyjno-obliczeniowych, która wymaga jednak doprecyzowania, tak by ujmowała reprezentacje
zewnętrzne (którymi są artefakty poznawcze). Istnieją co najmniej trzy powody dla wykorzystania
mechanicyzmu. Po pierwsze, istnieje coraz większy konsensus co do tego, że badania kognitywistyczne
dostarczają, albo przynajmniej powinny, wyjaśnień mechanistycznych, tj. ujawniających strukturę
przyczynową części i operacji prowadzących do interesujących zjawisk. Po drugie, mechanicyzm został już z
wykorzystany przez kierownika projektu – choć w szkicowej formie – do opisu szerokich systemów
poznawczych, czyli obejmujących ludzi i artefakty. Po trzecie, zwolennicy mechanicyzmu często
podkreślają, że koncepcja ta sprzyja integracji badań, przy czym poparzenie próby integracji kognitywistyki,
w tym przez kierownika projektu, dotyczyły poznania na poziomie indywidualnym. Po opracowaniu
odpowiedniej koncepcji mechanizmów reprezentacyjno-obliczeniowych, w ramach projektu opracujemy
nową wersję (stosowanej dotychczas jedynie do układów biologicznych) koncepcji ciągłego rozwoju między
skalami czasowymi, która będzie nadawać się do ujęcia badań nad artefaktami poznawczymi.

W naszych badaniach będziemy korzystać z metod zorientowanej naukowo filozofii, skupiając się na
wynikach z zakresu kognitywistyki, psychologii rozwojowej, historii poznawczej, archeologii poznawczej i
rozumianych szeroko nauk ewolucyjnych. Projekt zakłada międzynarodową i interdyscyplinarną współpracę,
zarówno wewnątrz zespołu (trzy osoby, włącznie z kierownikiem projektu), jak i wraz ze
współpracownikami z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego i Nowego Uniwersytetu w Lizbonie.
Jesteśmy przekonani, że badania przeprowadzone w ramach projektu przyczynią się do lepszego
zrozumienia dlaczego, w jaki sposób, i kiedy dokładnie nasze narzędzia i wynalazki przekształcają nasze
umysły.

Opis projektu

Celem projektu jest ustalenie, jakie podstawowe zdolności i inklinacje ludzkiego umysłu uczyniły możliwym pojawienie się i historyczny rozwój prawa.

Można założyć, że na kształt współczesnych systemów prawnych wpłynęło pięć kluczowych wynalazków – czy też „punktów zwrotnych” – które uczyniły z prawa to, czym dziś jest: instytucjonalizacja (stworzenie instytucji wyposażonych w możliwość interpretacji, stosowania i egzekwowania prawa), tekstualizacja (nadanie prawu formy pisanej), abstrakcja (tworzenie ogólnych i abstrakcyjnych norm prawnych), uniwersalizacja (tworzenie praw obowiązujących wszystkich) oraz normatywizacja (uznanie prawa za ostateczne źródło jego wiążącej mocy). Jest niezwykle ważne, by zrozumieć, skąd „wynalazki” te się wzięły i jak wpłynęły na historyczny rozwój prawa.

Analizując mechanizmy psychiczne, które umożliwiły rozkwit systemów prawnych – ale także dostrzegając ograniczenia, które struktura ludzkiego umysłu narzuca na możliwe ścieżki rozwoju tych systemów – można uzyskać interesujący wgląd w naturę prawa. Można spekulować, że okaże się, iż nie istnieje żadna niezmienna natura prawa, a prawo lepiej scharakteryzować jako „pole sił”: jest ono wynikiem dynamicznych procesów, która napędzane są z jednej strony przez kulturowe innowacje, a z drugiej kształtują je ograniczenia poznawcze i motywacyjne, głęboko zakorzenione w naszej ewolucyjnej przeszłości.

Rekonstrukcja naturalnej historii prawa może także umożliwić spojrzenie w przyszłość. Zrozumienie ograniczeń właściwych mechanizmom mentalnym, które odpowiadały za powstanie prawa, pozwala zastanowić się, jakie są możliwe (czy nawet bardzo prawdopodobne), a jakie niemożliwe (lub niezwykle mało prawdopodobne) ścieżki przyszłego rozwoju prawa. Jest to szczególnie ważne w kontekście szybkiego rozwoju technologicznego, który zmusza prawników, by zadawać takie pytania, jak: czy możliwy jest zunifikowany, globalny system prawa? Czy inteligentnym maszynom należy kiedykolwiek przyznać status autonomicznych podmiotów prawa?